Haglund Deformitesi: Topuk Arkasındaki Kemik Çıkıntısı ve Ayakkabı Vurması

Topuğunun arkasında ayakkabının sürekli vurduğu bir şişlik olan hastalar genellikle önce ayakkabılarını suçlar; bir süre sonra bu şişliğin ayakkabı değiştirildiğinde de geçmediğini fark ederler. Bu tablonun sık nedenlerinden biri, topuk kemiğinin kendi şeklinden kaynaklanan Haglund deformitesidir. Bu yazıda Haglund deformitesinin nasıl oluştuğunu, topuk arkası ağrısının diğer nedenlerinden nasıl ayrıldığını, ayakkabı ve egzersizle neler yapılabileceğini ve hangi durumda ileri tedavi gerektiğini anlatıyoruz. (Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekim değerlendirmesi gerekir.)

Haglund Deformitesi Nedir?

Topuk kemiğinin arka yüzüne aşil tendonu yapışır. Tendonun hemen önünde, tendon ile kemik arasında sürtünmeyi azaltan küçük, sıvı dolu bir kese bulunur. Haglund deformitesinde topuk kemiğinin arka üst köşesi normalden daha çıkıntılı ve köşelidir. Bu çıkıntı ayak her yukarı-aşağı hareket ettiğinde hem içerideki keseye hem de tendona sürtünür. Dışarıdan ise ayakkabının sert arka kısmı aynı çıkıntıya baskı yapar.

İçindekiler

1. Haglund Deformitesi Nedir?
2. Neden Olur, Kimlerde Görülür?
3. Belirtileri Nelerdir?
4. Aşil Tendiniti ve Topuk Dikeninden Farkı
5. Tanı Nasıl Konur?
6. Ameliyatsız Tedavi Seçenekleri
7. Ameliyat Ne Zaman Gerekir?
8. Evde Uygulanabilecek Basit Program
9. Tekrarlamaması İçin
10. Ne Zaman Hekime Başvurmalı?
11. Sık Sorulan Sorular
12. Haglund deformitesi kendiliğinden geçer mi?
13. Topuğumun arkasındaki şişlik neden kızarıyor?
14. Hangi ayakkabılar uygundur?
15. Koşuya ara vermem gerekir mi?
16. Şok dalga tedavisi kemik çıkıntısını yok eder mi?

Tüm başlıkları göster Alt başlıkları gizle

Sonuç, üç yapının birlikte tahriş olduğu bir döngüdür: kemik çıkıntısı, tendonun önündeki kesenin iltihabı (retrokalkaneal bursit) ve tendonun kemiğe yapıştığı bölgedeki zorlanma. Deformite ve bu yakınmaların birlikte görüldüğü tabloya Haglund sendromu da denir.

Neden Olur, Kimlerde Görülür?

• Topuk kemiğinin yapısı: Kemiğin arka köşesinin doğuştan belirgin olması temel yatkınlıktır.
• Ayakkabı: Arka kısmı sert ve dar ayakkabılar, özellikle kadın ayakkabıları, buz pateni ve kayak botları, iş botları sürtünmeyi artırır.
• Yüksek ayak kavsi: Kavsi yüksek ayaklarda topuk kemiği daha dik konumlanır ve arka köşe ayakkabıya daha çok değer.
• Baldır ve aşil gerginliği: Kısa ve gergin baldır kasları tendonun kemik çıkıntısına baskısını artırır.
• Ayağın dışa ya da içe basması: Yürürken topuğun yana kayması sürtünmeyi tek tarafa toplar.
• Etkinlik düzeyi: Koşucular ve yokuş, merdiven gibi zorlayıcı yüklenmeleri çok olan kişilerde daha sık belirti verir.

Belirtileri Nelerdir?

• Topuğun arkasında, ayakkabının arka kenarının denk geldiği yerde sert ve ele gelen çıkıntı
• Bu bölgede kızarıklık, şişlik ve zamanla kalınlaşmış deri
• Ayakkabı giyince artan, çıplak ayakla ya da arkası açık terlikle azalan ağrı
• Uzun yürüyüş, koşu ve yokuş çıkma sonrası belirginleşen topuk arkası ağrısı
• Sabah ilk adımlarda ya da uzun süre oturduktan sonra kalkınca topuk arkasında tutukluk

Aşil Tendiniti ve Topuk Dikeninden Farkı

Topuk arkası ağrısının birbirine benzeyen birkaç nedeni vardır ve tedavi bu ayrıma göre değişir:

• Aşil tendiniti: Ağrı ve kalınlaşma çoğunlukla tendonun ortasında, topuk kemiğinin birkaç santim yukarısındadır; baldıra doğru yayılabilir. Ayrıntısını aşil tendiniti yazısında anlattık.
• Haglund deformitesi: Şişlik tam topuk kemiğinin arka üst köşesindedir, sert ve kemik kökenlidir; ayakkabı sürtünmesiyle doğrudan ilişkilidir. Tendonun yapışma yerindeki iltihapla birlikte görülebilir.
• Topuk dikeni ve plantar fasiit: Ağrı topuğun altındadır ve sabah ilk adımlarda en şiddetlidir. Plantar fasiit ve topuk dikeni yazılarında bu tabloyu ayrıca ele aldık.

Aynı kişide birden fazla neden bir arada bulunabilir; bu nedenle ayrım muayene ile yapılır.

Tanı Nasıl Konur?

Muayenede çıkıntının yeri, hassasiyetin tendonun ortasında mı yoksa kemiğe yapışma yerinde mi olduğu, ayak bileği hareketleri ve baldır esnekliği değerlendirilir. Yandan çekilen röntgen topuk kemiğinin arka köşesinin şeklini ve tendonun yapışma yerinde kireçlenme olup olmadığını gösterir. Ultrason, tendonun önündeki kesede sıvı artışını ve tendonun kendisindeki kalınlaşmayı görüntülemede çok değerlidir; tedavi takibinde de kullanılabilir. MR, yalnızca tendon yırtığı şüphesinde ya da ameliyat planlanırken gerekebilir.

Ameliyatsız Tedavi Seçenekleri

• Ayakkabı değişikliği: Tedavinin ilk ve en etkili adımıdır. Arkası yumuşak, arka kenarı çıkıntıya denk gelmeyen ya da arkası açık ayakkabılar sürtünmeyi ortadan kaldırır. Arka kısmı sert olan ayakkabılar bir süre kullanılmamalıdır.
• Topuk yükseltici ve pedler: Ayakkabının içine konan hafif topuk yükseltici tendonun gerginliğini azaltır ve çıkıntının ayakkabıya değdiği yeri değiştirir. Silikon koruyucu pedler deri tahrişini azaltabilir.
• Baldır ve aşil germe egzersizleri: Gergin baldır kaslarının esnetilmesi tendonun kemik çıkıntısına baskısını azaltır. Duvara karşı germe ve basamak kenarında kontrollü germe günde birkaç kez yapılabilir.
• Buz ve dinlenme: Alevlenme dönemlerinde etkinlik sonrası kısa süreli soğuk uygulama ve koşu gibi yüklenmelerin geçici olarak azaltılması şişliği azaltır.
• Fizik tedavi: İltihabı ve ağrıyı azaltmaya yönelik uygulamalar ile birlikte baldır kaslarının kademeli güçlendirilmesi planlanır. Seçilmiş olgularda şok dalga tedavisi (ESWT) ve yüksek yoğunluklu lazer gibi yöntemler de programa eklenebilir.
• Ayak mekaniğinin düzeltilmesi: Topuğun yana kaydığı ya da kavsi yüksek ayaklarda kişiye özel tabanlıklar yükü dengeler. Ayak yapısının tabanlık seçimine etkisini düztabanlık yazısında da anlattık.

Önemli uyarı: Aşil tendonunun içine ya da hemen yakınına yapılan kortizon enjeksiyonları tendonu zayıflatıp yırtılma riskini artırabileceği için bu bölgede enjeksiyon kararı çok dikkatli verilir.

Ameliyat Ne Zaman Gerekir?

Hastaların çoğu ayakkabı değişikliği, egzersiz ve fizik tedaviyle belirgin rahatlar. Birkaç ay düzenli uygulanan tedaviye rağmen günlük yaşamı kısıtlayan ağrı sürüyorsa ortopedi değerlendirmesi planlanır. Ameliyatta topuk kemiğinin çıkıntılı kısmı ve iltihaplı kese temizlenir; tendonun yapışma yeri etkilenmişse onarılır. Ameliyat sonrasında tendonun korunarak kademeli yüklenmesi için rehabilitasyon süreci birkaç ay sürebilir.

Evde Uygulanabilecek Basit Program

Muayene sonrası verilen programın evde düzenli sürdürülmesi iyileşme süresini belirgin kısaltır. Genel çerçeve şöyledir: günde iki ya da üç kez, dizler düz ve bükülü iki farklı pozisyonda duvara karşı baldır germesi yapılır; her germe yavaşça ve zorlamadan, ağrı yaratmadan sürdürülür. Alevlenme döneminde etkinlik sonrasında topuk arkasına ince bir bez üzerinden kısa süreli soğuk uygulama yapılabilir. Ağrı azaldıkça, önce iki ayak üzerinde, ardından tek ayak üzerinde yavaş ve kontrollü parmak ucunda yükselme egzersizleriyle baldır kasları güçlendirilir. Merdiven kenarında topuğun aşağı indirildiği zorlayıcı egzersizlere ise tendon yapışma yerini tahriş edebileceği için ancak hekim ya da fizyoterapist önerisiyle geçilir.

Tekrarlamaması İçin

• Arkası sert ayakkabıları sınırlı kullanın; yeni ayakkabı alırken topuk arkasının yumuşaklığını kontrol edin.
• Baldır germe egzersizlerini yakınmalar geçtikten sonra da haftada birkaç gün sürdürün.
• Koşu süresini ve yokuş çalışmalarını birden artırmayın; haftalık artışı kademeli yapın.
• Topuk arkasında yeniden kızarıklık ve şişlik başladığında erken dönemde ayakkabı ve etkinlik düzenlemesi yapın.

Ne Zaman Hekime Başvurmalı?

Topuk arkasında birkaç haftadır süren ağrı, büyüyen sert şişlik, ayakkabı değiştirmeye rağmen geçmeyen kızarıklık ve yürüyüşü etkileyen tutukluk değerlendirilmelidir. Topuğun arkasında ani bir “kopma” hissi, sonrasında parmak ucunda yükselememe ve yürürken güç kaybı aşil tendonu yırtığını düşündürür ve beklemeden incelenmelidir. Burkulma sonrası topukta başlayan ağrı ise ayak bileği burkulması açısından ayrıca değerlendirilir.

Sık Sorulan Sorular

Haglund deformitesi kendiliğinden geçer mi?

Kemik çıkıntısı kendiliğinden kaybolmaz, çünkü kemiğin şekliyle ilgilidir. Ancak ağrıya yol açan tahriş ve iltihap uygun ayakkabı, egzersiz ve fizik tedaviyle geçebilir. Çıkıntı yerinde kalsa da yakınma olmadan yaşamak çoğu hasta için mümkündür.

Topuğumun arkasındaki şişlik neden kızarıyor?

Kızarıklık, ayakkabının arka kenarının kemik çıkıntısına sürekli sürtünmesine ve alttaki kesenin iltihaplanmasına bağlıdır. Sürtünme sürdükçe deri de kalınlaşır. Kızarıklığa ateş, sıcaklık artışı ve akıntı eşlik ediyorsa enfeksiyon açısından değerlendirme gerekir.

Hangi ayakkabılar uygundur?

Arkası yumuşak ve esnek, arka kenarı çıkıntının altında kalan, topuğu hafif yükseltilmiş ayakkabılar uygundur. Alevlenme döneminde arkası açık ayakkabı ya da destekli terlikler rahatlatır. Sert arka kısımlı ayakkabılar, dar botlar ve düz tabanlı babetler yakınmayı artırabilir.

Koşuya ara vermem gerekir mi?

Ağrı yürürken bile hissediliyorsa kısa bir süre koşuya ara verip yüzme ve bisiklet gibi etkinliklere geçmek uygundur. Ağrı yalnızca uzun ya da yokuşlu koşularda ortaya çıkıyorsa süre ve eğim azaltılarak, uygun ayakkabı ve germe programıyla devam edilebilir. Karar muayene bulgularına göre verilir.

Şok dalga tedavisi kemik çıkıntısını yok eder mi?

Hayır. Şok dalga tedavisi kemik çıkıntısını ortadan kaldırmaz; amacı tendonun kemiğe yapıştığı bölgedeki süreğen ağrıyı ve dokudaki tahrişi azaltmaktır. Bu nedenle ayakkabı değişikliği ve egzersiz programıyla birlikte, seçilmiş hastalarda uygulanır.

Kaynaklar: American Academy of Orthopaedic Surgeons, American College of Foot and Ankle Surgeons, NHS.